służebność przesyłu

Przedsiębiorca, który zamierza wybudować albo którego własność stanowią urządzenia przesyłowe ma prawo do żądania ustanowienia za odpowiednim wynagrodzeniem służebności przesyłu na cudzej nieruchomości. Analogiczne uprawnienie posiada również właściciel nieruchomości, na której znajdują się lub mają być wybudowane te urządzenia.W związku ze sformułowaniem powyższego przepisu, który wspomina jedynie o ,,właścicielu nieruchomości” pojawił się problem, czy uprawnienie do ustanowienia służebności przesyłu przysługuje również użytkownikowi wieczystemu. Z jednej bowiem strony, wykładnia literalna art. 3052 wyklucza takie rozwiązanie. Z drugiej strony, w doktrynie i judykaturze przyjmuje się specyficzną pozycję użytkowania wieczystego, które ma być prawem pośrednim między własnością a ograniczonymi prawami rzeczowymi.

W postanowieniach z dnia 17 stycznia 1974 r. (III CRN 316/73) i z 15 października 2008 r. (I CSK 135/2208) Sąd Najwyższy uznał, że dopuszczalne jest ustanowienie służebności drogi koniecznej na prawie użytkowania wieczystego. Rozstrzygając w powyższy sposób Sąd zastosował do użytkowania wieczystego w drodze analogii przepisy dotyczące własności, a także uznał, że wyrażone w art. 233 Kodeksu cywilnego uprawnienie do rozporządzania swoim prawem przez użytkownika wieczystego obejmuje także prawo obciążenia przez niego użytkowania wieczystego.

Ponieważ na mocy art. 3054 Kodeksu cywilnego, do służebności przesyłu stosuje się odpowiednio przepisy o służebnościach gruntowych, przyjmuje się, że wspomniane orzecznictwo rozstrzygnęło również kwestię możliwości ustanawiania przez użytkownika wieczystego służebności przesyłu. Pamiętać jednak należy, że użytkownik wieczysty ma prawo obciążyć służebnością przesyłu wyłącznie prawo użytkowania wieczystego, którego jest dysponentem, nie zaś nieruchomość (tę może obciążyć właściciel).
Kodeks cywilny stanowi, że w przypadku wygaśnięcia prawa użytkowania wieczystego wygasają również ustanowione na nim obciążenia (w tym również służebność przesyłu)!
Na tle powyższego zagadnienia pojawia się pytanie, czy właściciel nieruchomości (jednostka samorządu terytorialnego, Skarb Państwa), który oddał nieruchomość w użytkowanie wieczyste może bez zgody użytkownika wieczystego obciążyć nieruchomość służebnością przesyłu? Problem ten został dostrzeżony w przywołanym postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 15 października 2008 r., jednakże wskutek związania Sądu skargą kasacyjną Sąd powyższej kwestii nie rozstrzygnął.

Rozważając powyższą kwestię, należy zwrócić uwagę na art. 233 kodeksu cywilnego, który stanowi, że użytkownik może korzystać z gruntu oddanego w użytkowanie wieczyste ,,w granicach, określonych przez ustawy i zasady współżycia społecznego oraz przez umowę o oddanie gruntu (…)”. W pierwszej, więc, kolejności kwestię dopuszczalności ustanowienia służebności przesyłu przez właściciela nieruchomości na oddanym w użytkowanie wieczyste gruncie powinna regulować umowa między właścicielem a użytkownikiem wieczystym. Pojawia się jednak pytanie, co w sytuacji, gdy umowa powyższej kwestii nie reguluje. Należy pamiętać, że instytucja służebności przesyłu jest instytucją stosunkowo młodą, zaś użytkowanie wieczyste jest prawem, z którego najczęściej ,,korzystano” oddając grunty w użytkowanie wieczyste jeszcze w poprzednim ustroju społeczno – gospodarczym. Konieczne jest zatem udzielenie odpowiedzi na pytanie o zakres uprawnień właściciela gruntu w stosunku do nieruchomości oddanej w użytkowanie wieczyste.

Wydaje się, że biorąc pod uwagę specyficzne usytuowanie użytkowania wieczystego i jego cel społeczno – gospodarczy, należałoby stwierdzić, że ustanawiając prawo użytkowania wieczystego na swoim gruncie właściciel rezygnuje ze swoich uprawnień co do rzeczonego gruntu w bardzo dalekim zakresie. Właściciel nie jest, więc, uprawniony bez zgody użytkownika wieczystego obciążać oddane w użytkowanie wieczyste grunty służebnością przesyłu. Naruszałoby to bowiem prawa użytkownika wieczystego wobec posiadanego gruntu, które to prawa, w sposób maksymalny zbliżone są do praw właścicielskich (na co wskazuje m.in. zawarte w kodeksie cywilnym sformułowanie o prawie użytkownika wieczystego do ,,korzystania z gruntu z wyłączeniem innych osób”). Powyższa kwestia zasługuje jednak na ostateczne rozstrzygnięcie przez Sąd Najwyższy.

Jacek Golan
Aplikant Adwokacki