Kodeks karny w art. 286 sankcjonuje przestępstwo oszustwa typu podstawowego (§1) i typu uprzywilejowanego– wypadek mniejszej wagi (§3). Strona przedmiotowa oszustwa polega na doprowadzeniu innej osoby (tylko nieświadomej!) do niekorzystnego rozporządzenia mieniem jednym z trzech wymienionych w art. 286 k.k. sposobów, tj. przez:
wprowadzenie w błąd (wytworzenie w świadomości innej osoby fałszywego obrazu pewnego wycinka rzeczywistości czyli urojenie lub nieświadomość, dotyczące faktów, zjawisk, okoliczności, osoby czy zdarzenia),
wyzyskanie błędu (polega na zaniechaniu skorygowania błędnego przekonania powstałego w świadomości pokrzywdzonego bez udziału sprawcy),
wyzyskanie niezdolności do należytego pojmowania przedsiębranego działania (polega na stałym lub przemijającym wykorzystaniu zakłócenia świadomości lub niedojrzałości psychicznej ofiary).
Działanie sprawcy może polegać na skomplikowanym i długotrwałym procesie wywoływania w przekonaniu pokrzywdzonego rozbieżności między faktycznym stanem rzeczy a jego odzwierciedleniem w głowie pokrzywdzonego. Może też polegać na jednorazowym przemilczeniu pewnych istotnych dla określonej transakcji faktów i niewyprowadzenie kontrahenta z błędu. Co istotne, nie jest możliwe popełnienie tego przestępstwa poprzez zaniechanie, gdyż konieczne jest aktywne podejmowanie działań, które zmierzają do wykorzystania błędu. Nie muszą to być wcale działania podstępne, wystarczy, że będzie to każde działanie dokonane słowem, pismem, gestem itd., które może doprowadzić do powstania mylnego wyobrażenia o rzeczywistości. Nie wyklucza to jednak w żadnym wypadku zaniechania w zakresie przekazania informacji o prawdziwym stanie rzeczy, a tym samym zatajenia faktów.

Przez rozporządzenie mieniem rozumie się wszelkie czynności, które prowadzą do zmiany stanu majątkowego, w tym zmiany we władaniu mieniem. Zmiany te mogą jednak mieć charakter zarówno rzeczowy jak i obligacyjny. O tym kiedy rozporządzenie jest niekorzystne decydują względy ekonomiczne. Z niekorzystnością rozporządzenia będziemy mieć do czynienia zarówno przy zakupie powyżej rzeczywistej wartości, sprzedażą rzeczy poniżej wartości, ale również udzieleniem pożyczki, która nie zostanie zwrócona czy przyjęciu zapłaty fałszywym banknotem. Niekorzystnym jest zarówno rozporządzenie mieniem powodujące uszczerbek w posiadanym już majątku, ale również powodujące utratę spodziewanej korzyści (lucrum cessans). Oznacza także każde pogorszenie się sytuacji majątkowej pokrzywdzonego, gdyż jak podkreśla się w orzecznictwie, niekorzystne rozporządzenie mieniem to pojęcie szersze od terminów „strata” i „szkoda”. By ocenić, czy w danym przypadku doszło do takiego rozporządzenia, należy porównać sytuację pokrzywdzonego istniejącą bezpośrednio przed dokonaniem rozporządzenia oraz sytuacji po dokonaniu tej czynności przez oszukanego. Zatem niekorzystnym rozporządzeniem mieniem, jako znamieniem przestępstwa oszustwa, jest każda czynność o charakterze określonej dyspozycji majątkowej, odnoszącej się do ogółu praw majątkowych, ale i zobowiązań kształtujących sytuację majątkową, która skutkuje ogólnym pogorszeniem sytuacji majątkowej pokrzywdzonego, w tym zmniejszeniem szans na zaspokojenie roszczeń w przyszłości.

Oszustwo należy do przestępstw umyślnych kierunkowych, ze względu na to, iż przepis wymaga by sprawca działał „w celu osiągnięcia korzyści majątkowej”. Podkreślenia wymaga zatem, że od strony podmiotowej, przestępca musi uświadamiać sobie zarówno fakt, że wprowadza w błąd (wyzyskuje błąd lub niezdolność do należytego pojmowania działania) jak i to, że swoim zachowaniem doprowadza do niekorzystnego rozporządzenia mieniem podjętego przez osobę wprowadzoną w błąd, osobę, której błąd wyzyskano albo też osobę, której wyzyskano niezdolność do należytego pojmowania przedsiębranego działania.

Istotnym, w kontekście przestępstwa oszustwa, jest zamiar bezpośredni sprawcy nakierowany na cel osiągnięcia korzyści majątkowej. W związku z powyższym, określone w art. 286 k.k. przestępstwo oszustwa jest przestępstwem umyślnym, zaliczanym do tzw. celowościowej odmiany przestępstw kierunkowych. Ustawa wymaga, aby zachowanie sprawcy było ukierunkowane na określony cel, którym w przypadku oszustwa jest osiągnięcie korzyści majątkowej. Sprawca podejmując działanie, musi mieć wyobrażenie pożądanej dla niego sytuacji, która stanowić ma rezultat jego zachowania. Powyższe ujęcie znamion strony podmiotowej wyklucza możliwość popełnienia oszustwa z zamiarem ewentualnym, zamiar bezpośredni winien obejmować zarówno cel, jak i sam sposób działania zmierzający do zrealizowania tego celu. Sprawca musi chcieć takiego właśnie sposobu działania w celu osiągnięcia korzyści majątkowej i cel ten musi stanowić punkt odniesienia każdego ze znamion przedmiotowych przestępstwa. Ten, kto doprowadzi inną osobę do niekorzystnego rozporządzenia mieniem w innym celu np. w celu dokuczenia jej, nie dopuści się oszustwa – może natomiast, na zasadach ogólnych, ponieść odpowiedzialność cywilną za powstałą szkodę.

Mając na uwadze powyższe stwierdzić należy, iż istnienie (w chwili popełnienia czynu) zamiaru będzie stanowiło kryterium rozgraniczenia oszustwa i niewywiązania się ze zobowiązań o charakterze cywilnoprawnym. Zatem, zgodnie z wyrokiem Sądu najwyższego z dnia 9 grudnia 1971 r. (Rw 1249/71) ten, kto zaciąga pożyczkę, z góry zamierzając jej nie zwrócić popełnia przestępstwo oszustwa. Natomiast nie jest przestępstwem oszustwa nie zwrócenie pożyczki, którą dłużnik w chwili jej zaciągnięcia zamierzał zwrócić, nawet jeżeli później tego nie uczynił. Przypisanie przestępstwa z art. 286 § 1 k.k. wiąże się wprost z wykazaniem, że sprawca obejmował swoją świadomością i zamiarem bezpośrednim kierunkowym wprowadzenie w błąd innej osoby oraz to, że doprowadza ją w ten sposób do niekorzystnego rozporządzenia mieniem.

Przestępstwo oszustwa z art. 286 § 1 k.k. jest przestępstwem materialnym. Znamię „doprowadza” zakłada istnienie związku przyczynowego między zachowaniem sprawcy, a zachowaniem pokrzywdzonego i rezultatem w postaci niekorzystnego rozporządzenia mieniem przez tego ostatniego. Nie jest zatem możliwe popełnienie oszustwa poprzez niekorzystne rozporządzenie mieniem przez pokrzywdzonego, które dokonuje się bez jego wiedzy bądź udziału.

Jak wskazuje SN w wyroku z dnia 18 lutego 2010 r. (III KK 295/2009) występek określony w art. 286 § 1 k.k. przewiduje w § 3 wypadek mniejszej wagi, ale nie należy do tzw. przestępstw przepołowionych. W konsekwencji nie ma swojego odpowiednika w kodeksie wykroczeń, jak ma to miejsce w przypadku kradzieży bądź przywłaszczenia. Z tego powodu, oszustwo na kwotę niższą niż 250 zł. będzie traktowane jako występek a nie wykroczenie, jak ma miejsce w przypadku kradzieży.

Interesujące spostrzeżenie zawarł SN w wyroku z dnia 13 stycznia 2010 r. (II KK 150/2009) dostrzegając, iż praktyka orzekania w sprawach o czyny z art. 286 k.k. wskazuje na to, że w znacznej części przypadków, skutków tego przestępstwa można by uniknąć lub je istotnie zminimalizować, gdyby nie łatwowierność i nieprofesjonalna postawa pokrzywdzonych. Nie jest to jednak w stanie wyłączyć odpowiedzialności sprawcy.

Przestępstwo oszustwa penalizowane jest karą pozbawienia wolności od sześciu miesięcy do ośmiu lat, obok którego może być także orzeczona kara grzywny, gdyż działanie sprawcy występku nastawione jest na uzyskanie korzyści majątkowej. Nałożenie przez sąd obowiązku naprawienia szkody w postaci zapłaty wierzycielowi należnego świadczenia, może spowodować, iż na gruncie prawa karnego uzyskamy świadczenie, które w rozumieniu prawa cywilnego jest już przedawnione. Terminy przedawnienia w prawie cywilnym nie odnoszą się do prawa karnego i nie mają wpływu na odpowiedzialność karną za popełnione przestępstwo.